Een goed examen begint met een helder doel

Een examen ontwikkelen begint niet bij het bedenken van vragen, maar bij het bepalen van het doel. Wat wil je met het examen bereiken? Het antwoord bepaalt hoe je het examen inricht, wat je toetst en welke eisen je aan de kwaliteit stelt.

Een examen kan verschillende doelen hebben. Soms moet het aantonen dat iemand veilig een beroep kan uitoefenen. In andere gevallen is het bedoeld om vakkennis aan te tonen of de kwaliteit binnen een sector te bewaken. Elk doel vraagt om andere keuzes.

Waarom is een duidelijke doelstelling zo belangrijk?

Wanneer het doel van een examen niet helder is, bestaat het risico dat je niet meet wat je eigenlijk wilt meten. Een examen kan technisch goed in elkaar zitten, maar toch niet geschikt zijn voor het doel waarvoor het is ontwikkeld.

Een duidelijke doelstelling helpt om de juiste keuzes te maken. Bijvoorbeeld over de inhoud, de examenvorm en de manier waarop kandidaten worden beoordeeld. Ook maakt het gemakkelijker om beslissingen over kwaliteit en kosten goed af te wegen.

Binnen het private examenstelsel worden examens onder meer gebruikt door bedrijven, beroepsgroepen en brancheorganisaties. Ze kunnen verschillende doelen hebben.

1. Als selectiemiddel

Een examen kan bepalen of iemand voldoende kennis en vaardigheden heeft om een beroep of functie uit te oefenen. Denk aan beroepen waarbij veiligheid een belangrijke rol speelt. Het examen moet dan aantonen dat iemand voldoet aan de gestelde eisen.

2. Ter legitimering

Met een certificaat, diploma of registratie kan iemand aantonen dat hij of zij over bepaalde kennis en vaardigheden beschikt. Dit geeft werkgevers, opdrachtgevers en klanten vertrouwen in de deskundigheid van een professional.

3. Als kwaliteitsborging

Examens helpen om gezamenlijke kwaliteitsnormen vast te stellen en te bewaken. Zo kunnen brancheorganisaties ervoor zorgen dat professionals aan dezelfde eisen voldoen en hun werk volgens de geldende regels uitvoeren.

4. Consumentenbescherming en maatschappelijke verantwoordelijkheid

In sommige beroepen kunnen fouten grote gevolgen hebben. Examens helpen om vast te stellen of professionals voldoende deskundig zijn om hun werk veilig en verantwoord uit te voeren. Daarmee dragen ze bij aan de bescherming van consumenten en de samenleving.

5. Continuïteit

Kennis en regels veranderen. Daarom zijn sommige certificaten maar tijdelijk geldig. Door hercertificering of periodieke toetsing kunnen professionals aantonen dat hun kennis nog actueel is. Zo dragen examens bij aan blijvende ontwikkeling en professionalisering.

Eerst het doel, dan het examen

Niet ieder examen heeft dezelfde functie. Daarom kunnen ook de eisen aan de betrouwbaarheid verschillen. Bij examens die toegang geven tot een beroep waarbij veiligheid een grote rol speelt, kunnen de gevolgen van een verkeerde beoordeling bijvoorbeeld ernstig zijn.

Onderstaande tabel laat zien hoe de verschillende doelstellingen samenhangen met de gewenste betrouwbaarheid van een examen.

Wat maakt een examen betrouwbaar?

Een betrouwbaar examen vraagt dus om meer dan alleen goede examenvragen. Het examen moet meten wat het bedoeld is te meten (validiteit) en bij vergelijkbare prestaties tot vergelijkbare resultaten leiden (betrouwbaarheid). Ook de manier waarop het examen wordt afgenomen, de onafhankelijkheid van betrokken partijen en een duidelijke verdeling van verantwoordelijkheden (governance) spelen een belangrijke rol.

Een heldere doelstelling helpt om op al deze onderdelen de juiste keuzes te maken. Zo draait de discussie niet alleen om kosten, maar vooral om wat nodig is om de kwaliteit en betrouwbaarheid van het examen te waarborgen.